Demokrasi Henüz Kemâle Ermiş Değildir

“Demokrasi evrim halinde kendini geliştirmektedir. Dün başka türlü algılanmış, daha sonra başka türlü algılanmış. Sonra değişik milletler tarafından değişik şekilde uygulanmış. Sosyal demokratlar olmuş, komünistler olmuş, Hıristiyan demokratlar denmiş. Bir gün Müslüman demokratlar da olabilir. Demokrasi dönüşüm halinde olduğu için henüz kemale ermiş değildir. İnsanın bütün maddi, manevî, kalbi, ruhi, hissi duygularına cevap verecek mahiyette bir olgunluk izhar etmiyor, gelişme sürecini yaşıyor.

Demokrasinin içine konması gerekli hususlardan biri de, insan inansın veya inanmasın, onun öbür âlemle alâkalı ihtiyaçlarını giderme adına bir ortam hazırlaması olmalıdır. Onun namazına, orucuna, kiliseye veya havraya gitmesi için bir zemin hazırlamasıdır. Demokrasi bağrında buna da bir yer vermelidir ki, evrensel olabilsin. Yoksa sadece belli kimselerin arzu ve isteklerine göre işleyen bir sistem haline gelir. O da meseleyi daraltmış olur. Demokrasi o genişliğe girdiği zaman herkes kendisine bir yer bulacaktır. Belki bir gün Müslümanlar da ‘Müslüman demokrasi’, ‘dindar demokrasi’ diyecektir. Çünkü insan ebed için yaratılmış. Ebedden başka hiçbir şeyle tatmin olmuyor. Bazıları öyle inanmayabilir, fakat öyle inanan insanların o hissiyatı da dikkate alınmalı ve saygıyla karşılanmalıdır.”

Dostlardan Ayrılık

“Demek en ziyade insanı öldüren ahbaptan müfarakattir. Evet, hiçbir şey beni o vaziyet kadar yandırmamış, ağlatmamış. Eğer Kur’ân’dan, imandan medet gelmeseydi; o gam, o keder, o hüzün, ruhumu uçuracak gibi tesirat yapacaktı.”

Numeracy, Quantity and Logarithmic Scale

(Original article by Philip Ball, aeon.co)

Why can we count to 152? OK, most of us don’t need to stop there, but that’s my point. Counting to 152, and far beyond, comes to us so naturally that it’s hard not to regard our ability to navigate indefinitely up the number line as something innate, hard-wired into us.

Scientists have long claimed that our ability with numbers is indeed biologically evolved – that we can count because counting was a useful thing for our brains to be able to do. The hunter-gatherer who could tell which herd or flock of prey was the biggest, or which tree held the most fruit, had a survival advantage over the one who couldn’t. What’s more, other animals show a rudimentary capacity to distinguish differing small quantities of things: two bananas from three, say. Surely it stands to reason, then, that numeracy is adaptive.

But is it really? Being able to tell two things from three is useful, but being able to distinguish 152 from 153 must have been rather less urgent for our ancestors. More than about 100 sheep was too many for one shepherd to manage anyway in the ancient world, never mind millions or billions.

The cognitive scientist Rafael Núñez of the University of California at San Diego doesn’t buy the conventional wisdom that ‘number’ is a deep, evolved capacity. He thinks that it is a product of culture, like writing and architecture.

**

Numerical ability is more than a matter of being able to distinguish two objects from three, even if it depends on that ability. No non-human animal has yet been found able to distinguish 152 items from 153. Chimps can’t do that, no matter how hard you train them, yet many children can tell you even by the age of five that the two numbers differ in the same way as do the equally abstract numbers 2 and 3: namely, by 1.

What seems innate and shared between humans and other animals is not this sense that the differences between 2 and 3 and between 152 and 153 are equivalent (a notion central to the concept of number) but, rather, a distinction based on relative difference, which relates to the ratio of the two quantities. It seems we never lose that instinctive basis of comparison.

**

According to Núñez, is that the brain’s natural capacity relates not to number but to the cruder concept of quantity. ‘A chick discriminating a visual stimulus that has what (some) humans designate as “one dot” from another one with “three dots” is a biologically endowed behaviour that involves quantity but not number,’ he said. ‘It does not need symbols, language and culture.’

**

Although researchers often assume that numerical cognition is inherent to humans, Núñez points out that not all cultures show it. Plenty of pre-literate cultures that have no tradition of writing or institutional education, including indigenous societies in Australia, South America and Africa, lack specific words for numbers larger than about five or six. Bigger numbers are instead referred to by generic words equivalent to ‘several’ or ‘many’. Such cultures ‘have the capacity to discriminate quantity, but it is rough and not exact, unlike numbers’, said Núñez.

That lack of specificity doesn’t mean that quantity is no longer meaningfully distinguished beyond the limit of specific number words, however. If two children have ‘many’ oranges but the girl evidently has lots more than the boy, the girl might be said to have, in effect, ‘many many’ or ‘really many’. In the language of the Munduruku people of the Amazon, for example, adesu indicates ‘several’ whereas ade implies ‘really lots’. These cultures live with what to us looks like imprecision: it really doesn’t matter if, when the oranges are divided up, one person gets 152 and the other 153. And frankly, if we aren’t so number-fixated, it really doesn’t matter. So why bother having words to distinguish them?

Some researchers have argued that the default way that humans quantify things is not arithmetically – one more, then another one – but logarithmically. The logarithmic scale is stretched out for small numbers and compressed for larger ones, so that the difference between two things and three can appear as significant as the difference between 200 and 300 of them.

**

In 2008, the cognitive neuroscientist Stanislas Dehaene of the Collège de France in Paris and his coworkers reported evidence that the Munduruku system of accounting for quantities corresponds to a logarithmic division of the number line. In computerised tests, they presented a tribal group of 33 Munduruku adults and children with a diagram analogous to the number line commonly used to teach primary-school children, albeit without any actual number markings along it. The line had just one circle at one end and 10 circles at the other. The subjects were asked to indicate where on the line groupings of up to 10 circles should be placed.

Whereas Western adults and children will generally indicate evenly spaced (arithmetically distributed) numbers, the Munduruku people tended to choose a gradually decreasing spacing as the numbers of circles got larger, roughly consistent with that found for abstract numbers on a logarithmic scale. Dehaene and colleagues think that for children to learn to space numbers arithmetically, they have to overcome their innately logarithmic intuitions about quantity.

Attributing more weight to the difference between small than between large numbers makes good sense in the real world, and fits with what Fias says about judging by difference ratios. A difference between families of two and three people is of comparable significance in a household as a difference between 200 and 300 people is in a tribe, while the distinction between tribes of 152 and 153 is negligible.

It’s easy to read this as a ‘primitive’ way of reasoning, but anthropology has long dispelled such patronising prejudice. After all, some cultures with few number words might make much more fine-grained linguistic distinctions than we do for, say, smells or family hierarchies. You develop words and concepts for what truly matters to your society. From a practical perspective, one could argue that it’s actually the somewhat homogeneous group of industrialised cultures that look odd, with their pedantic distinction between 1,000,002 and 1,000,003.

Whether the Munduruku really map quantities onto a quasi-logarithmic division of ‘number space’ is not clear, however. That’s a rather precise way of describing a broad tendency to make more of small-number distinctions than of large-number ones. Núñez is skeptical of Dehaene’s claim that all humans conceptualise an abstract number line at all. He says that the variability of where Munduruku people (especially the uneducated adults, who are the most relevant group for questions of innateness versus culture) placed small quantities on the number line was too great to support the conclusion about how they thought of number placement. Some test subjects didn’t even consistently rank the progressive order of the equivalents of 1, 2 and 3 on the lines they were given.

‘Some individuals tended to place the numbers at the extremes of the line segment, disregarding the distance between them,’ said Núñez. ‘This violates basic principles of how the mapping of the number line works at all, regardless of whether it is logarithmic or arithmetic.’

Building on the clues from anthropology, neuroscience can tell us additional details about the origin of quantity discrimination. Brain-imaging studies have revealed a region of the infant brain involved in this task – distinguishing two dots from three, say. This ability truly does seem to be innate, and researchers who argue for a biological basis of number have claimed that children recruit these neural resources when they start to learn their culture’s symbolic system of numbers. Even though no one can distinguish 152 from 153 randomly spaced dots visually (that is, without counting), the argument is that the basic cognitive apparatus for doing so is the same as that used to tell 2 from 3.

But that appealing story doesn’t accord with the latest evidence, according to Ansari. ‘Surprisingly, when you look deeply at the patterns of brain activation, we and others found quite a lot of evidence to suggest a large amount of dissimilarity between the way our brains process non-symbolic numbers, like arrays of dots, and symbolic numbers,’ he said. ‘They don’t seem to be correlated with one another. That challenges the notion that the brain mechanisms for processing culturally invented number symbols maps on to the non-symbolic number system. I think these systems are not as closely related as we thought.’

If anything, the evidence now seems to suggest that the cause-and-effect relationship works the other way: ‘When you learn symbols, you start to do these dot-discrimination tasks differently.’

This picture makes intuitive sense, Ansari argues, when you consider how hard kids have to work to grasp numbers as opposed to quantities. ‘One thing I’ve always struggled with is that on the one hand we have evidence that infants can discriminate quantity, but on the other hand it takes children between two to three years to learn the relationship between number words and quantities,’ he said. ‘If we thought there was a very strong innate basis on to which you just map the symbolic system, why should there be such a protracted developmental trajectory, and so much practice and explicit instruction necessary for that?’

But the apparent disconnect between the two types of symbolic thought raises a mystery of its own: how do we grasp number at all if we have only the cognitive machinery for the cruder notion of quantity? That conundrum is one reason why some researchers can’t accept Núñez’s claim that the concept of number is a cultural trait, even if it draws on innate dispositions. ‘The brain, a biological organ with a genetically defined wiring scheme, is predisposed to acquire a number system,’ said the neurobiologist Andreas Nieder of the University of Tübingen in Germany. ‘Culture can only shape our number faculty within the limits of the capacities of the brain. Without this predisposition, number symbols would lie [forever] beyond our grasp.’

‘This is for me the biggest challenge in the field: where do the meanings for number symbols come from?’ Ansari asks. ‘I really think that a fuzzy system for large quantities is not going to be the best hunting ground for a solution.’

Perhaps what we draw on, he thinks, is not a simple symbol-to-quantity mapping, but a sense of the relationships between numbers – in other words, a notion of arithmetical rules rather than just a sense of cardinal (number-line) ordering. ‘Even when children understand the cardinality principle – a mapping of number symbols to quantities – they don’t necessarily understand that if you add one more, you get to the next highest number,’ Ansari said. ‘Getting the idea of number off the ground turns out to be extremely complex, and we’re still scratching the surface in our understanding of how this works.’

The debate over the origin of our number sense might itself seem rather abstract, but it has tangible practical consequences. Most notably, beliefs about the relative roles of biology and culture can influence attitudes toward mathematical education.

The nativist view that number sense is biological seemed to be supported by a 2008 study by researchers at the Johns Hopkins University in Baltimore, which showed 14-year-old test subjects’ ability to discriminate at a glance between exact numerical quantities (such as the number of dots in an image) correlated with their mathematics test scores going back to kindergarten. In other words, if you’re inherently good at assessing numbers visually, you’ll be good at maths. The findings were used to develop educational tools such as Panamath to assess and improve mathematical ability.

via Aeon

Non-Western Philosophies

One of the major Western philosophers who read with fascination Jesuit accounts of Chinese philosophy was Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716). He was stunned by the apparent correspondence between binary arithmetic (which he invented, and which became the mathematical basis for all computers) and the I Ching, or Book of Changes, the Chinese classic that symbolically represents the structure of the Universe via sets of broken and unbroken lines, essentially 0s and 1s. (In the 20th century, the psychoanalyst Carl Jung was so impressed with the I Ching that he wrote a philosophical foreword to a translation of it.) Leibniz also said that, while the West has the advantage of having received Christian revelation, and is superior to China in the natural sciences, ‘certainly they surpass us (though it is almost shameful to confess this) in practical philosophy, that is, in the precepts of ethics and politics adapted to the present life and the use of mortals’.

via Aeon

Boncuk Oyunu

Hermann Hesse’nin Magister Ludi’siydi, Türkçeye Boncuk Oyunu diye çevrilmiş. İnsanı sarsan bir kitaptır. Şiir hakkındadır. Ama manzum edebiyattan söz etmez; şiirin en yüksek örnekleri olarak Budist düşünce disiplinini, 18. yüzyıl Avrupa müziğini ve matematiği anar. Sanırım bunlar Hesse’nin kişisel tutkuları olduğu için ön plana çıkmıştır. Yoksa bana sorarsanız eşsiz güzellikte bir köy inşa etmeye çalışmak da şiirdir, sözlük yazmak da şiirdir, dağa kaya mezarı oymak da şiirdir, hakikat aşkından başka hiçbir amaç gütmeksizin bin yıl önce yaşamış filozofların metinlerini şerh etmek de şiirdir. Güzelliği ve kusursuzluğu aramaktan ve o arayışı hayatın biricik amacı mertebesine yükseltmekten söz ediyoruz.

Hesse için o uğraş bir oyundur – göz alıcı bir kristal boncuk oyunu. Bunu aşkın (transcendent) bir temele, mesela toplumsal bir faydaya, bir halas umuduna, tanrısal bir emre ya da ahlaki imperatife dayandırmanın onu ucuzlatmak olduğunu bilir. Kendi kendinin amacı olan şey, tanımı icabı oyundur. Hafif ve kırılgan bir şeydir. Romanın anlattığı dünyada, tüm yaşamını boncuk oyununa adamış seçkin bir zümre, sonsuz emek ve disiplinle, oyunu kusursuzlaştırmaya çalışır. Yirminci yüzyılın felaketlerine yol açan amaç ve anlam kaybının ancak bu yolla aşılacağı kanısındadır Hesse. Roman 1943’te yazılmıştır, yani 20. yy karanlığının en koyu anında.

Tabii Hesse kolay tutulacak bir balık değil, Buddha düşüncesine vukufu da öyle basit bir düzeyde değil. Romanın kahramanı olan Knecht (“Yoldaş” mı desek?) oyunda en yüksek seviyeye ulaşıp Büyük Usta olduktan sonra, duyulmamış bir şey yapıp görevinden istifa eder. Romanın kilit pasajı Knecht’in istifa mektubudur. Bir bakıma boncuk oynunun nihai zirvesidir, Nirvana, yani Yokoluş anıdır. Nedenini nasılını anlatmaya kalksam ben şimdi beceremem. Siz en iyisi romanı okuyun.

Sevan Nisanyan

China and Science

Chinese schoolchildren are still taught to think of this general period as the “century of humiliation,” the nadir of China’s long fall from its Ming-dynasty peak. Back when the ancient observatory was built, China could rightly regard itself as the lone survivor of the great Bronze Age civilizations, a class that included the Babylonians, the Mycenaeans, and even the ancient Egyptians. Western poets came to regard the latter’s ruins as Ozymandian proof that nothing lasted. But China had lasted. Its emperors presided over the planet’s largest complex social organization. They commanded tribute payments from China’s neighbors, whose rulers sent envoys to Beijing to perform a baroque face-to-the-ground bowing ceremony for the emperors’ pleasure.

In the first volume of his landmark series, Science and Civilisation in China, published in 1954, the British Sinologist Joseph Needham asked why the scientific revolution hadn’t happened in China, given its sophisticated intellectual meritocracy, based on exams that measured citizens’ mastery of classical texts. This inquiry has since become known as the “Needham Question,” though Voltaire too had wondered why Chinese mathematics stalled out at geometry, and why it was the Jesuits who brought the gospel of Copernicus into China, and not the other way around. He blamed the Confucian emphasis on tradition. Other historians blamed China’s remarkably stable politics. A large landmass ruled by long dynasties may have encouraged less technical dynamism than did Europe, where more than 10 polities were crammed into a small area, triggering constant conflict. As we know from the Manhattan Project, the stakes of war have a way of sharpening the scientific mind.

Still others have accused premodern China of insufficient curiosity about life beyond its borders. (Notably, there seems to have been very little speculation in China about extraterrestrial life before the modern era.) This lack of curiosity is said to explain why China pressed pause on naval innovation during the late Middle Ages, right at the dawn of Europe’s age of exploration, when the Western imperial powers were looking fondly back through the medieval fog to seafaring Athens.

Whatever the reason, China paid a dear price for slipping behind the West in science and technology. In 1793, King George III stocked a ship with the British empire’s most dazzling inventions and sent it to China, only to be rebuffed by its emperor, who said he had “no use” for England’s trinkets. Nearly half a century later, Britain returned to China, seeking buyers for India’s opium harvest. China’s emperor again declined, and instead cracked down on the local sale of the drug, culminating in the seizure and flamboyant seaside destruction of 2 million pounds of British-owned opium. Her Majesty’s Navy responded with the full force of its futuristic technology, running ironclad steamships straight up the Yangtze, sinking Chinese junk boats, until the emperor had no choice but to sign the first of the “unequal treaties” that ceded Hong Kong, along with five other ports, to British jurisdiction. After the French made a colony of Vietnam, they joined in this “slicing of the Chinese melon,” as it came to be called, along with the Germans, who occupied a significant portion of Shandong province.

Meanwhile Japan, a “little brother” as far as China was concerned, responded to Western aggression by quickly modernizing its navy, such that in 1894, it was able to sink most of China’s fleet in a single battle, taking Taiwan as the spoils. And this was just a prelude to Japan’s brutal mid-20th-century invasion of China, part of a larger campaign of civilizational expansion that aimed to spread Japanese power to the entire Pacific, a campaign that was largely successful, until it encountered the United States and its city-leveling nukes.

China’s humiliations multiplied with America’s rise. After sending 200,000 laborers to the Western Front in support of the Allied war effort during World War I, Chinese diplomats arrived at Versailles expecting something of a restoration, or at least relief from the unequal treaties. Instead, China was seated at the kids’ table with Greece and Siam, while the Western powers carved up the globe.

Only recently has China regained its geopolitical might, after opening to the world during Deng Xiaoping’s 1980s reign. Deng evinced a near-religious reverence for science and technology, a sentiment that is undimmed in Chinese culture today. The country is on pace to outspend the United States on R&D this decade, but the quality of its research varies a great deal. According to one study, even at China’s most prestigious academic institutions, a third of scientific papers are faked or plagiarized. Knowing how poorly the country’s journals are regarded, Chinese universities are reportedly offering bonuses of up to six figures to researchers who publish in Western journals.

It remains an open question whether Chinese science will ever catch up with that of the West without a bedrock political commitment to the free exchange of ideas. China’s persecution of dissident scientists began under Mao, whose ideologues branded Einstein’s theories “counterrevolutionary.” But it did not end with him. Even in the absence of overt persecution, the country’s “great firewall” handicaps Chinese scientists, who have difficulty accessing data published abroad.

China has learned the hard way that spectacular scientific achievements confer prestige upon nations. The “Celestial Kingdom” looked on from the sidelines as Russia flung the first satellite and human being into space, and then again when American astronauts spiked the Stars and Stripes into the lunar crust.

China has largely focused on the applied sciences. It built the world’s fastest supercomputer, spent heavily on medical research, and planted a “great green wall” of forests in its northwest as a last-ditch effort to halt the Gobi Desert’s spread. Now China is bringing its immense resources to bear on the fundamental sciences. The country plans to build an atom smasher that will conjure thousands of “god particles” out of the ether, in the same time it took cern’s Large Hadron Collider to strain out a handful. It is also eyeing Mars. In the technopoetic idiom of the 21st century, nothing would symbolize China’s rise like a high-definition shot of a Chinese astronaut setting foot on the red planet.

Ross Andersen, The Atlantic
 

Türkçe Yazılı Eser Eksikliği

Köprülü’nün temel kaygısı, Selçuklular döneminde Türklerin yüksek kültürden nasipsiz, bir edebiyat oluşturamamış, ümmi, “cahil”, “göçebe” vb. bir topluluk olduğuna ilişkin yaygın kanıyı gidermektir. Buyurun, mesnevi yazmışlar, divan yazmışlar, demek ki “kültürlü” idiler! Köprülü’nün çeşitli alanlardaki çalışmalarının hemen hepsinde bu temel kaygı kendini hissettirir. Amaç, Türklerin Anadolu’ya özgün bir “milli” kültür getirdiklerini kanıtlamaktır. Bu çaba, yeni cumhuriyetin Emperyal Osmanlı mirasının altında ve ardında milli bir altyapı (substratum) keşfetme arzusuyla uyum içindedir.

Oysa en basit mantıkla görülebilir ki Türklerin Türkçe yazı yazmamış olması yazıyla ilgilenmediklerini, "cahil" vb. olduklarını göstermez. Sadece Türkçe yazmadıklarını gösterir. 11. ila 13. yy’lar, Türk egemenliği altındaki coğrafyada Acem edebiyatının şaşaalı bir Rönesansına tanıklık etmiştir. Üç yüz yıllık bir aradan sonra Yeni Farsça’nın muazzam bir edebi enstrüman olarak yeniden doğuşunu haber veren Firdevsi’nin Şehname’si Türk hakanı Gazneli Mahmud’a ithaf edilmiştir. Sa’di, Attar, Enveri, Genceli Nizami, Ömer Hayyam, Celaleddin Rumi Selçuklu hükümdarları altında ve onlarla dostluk, patronaj, ittifak, kavga vb. ilişkileri içinde yaşamışlardır. Klasik Arap ilim ve edebiyatının parlak eserlerinden birkaçı yine aynı dönemde, Türk siyasi egemenliği altında üretilmiştir: bkz. Gazali, Nasırüddin Tusi vb. Dönemin mimarisinden ve plastik sanatlarından arta kalan örnekler da, ‘ilkel’ ya da ‘göçebe’ sayılacak bir kültüre işaret etmez.

Etnik kökeni Türk olan kişilerin bu kültürel faaliyetten ne kadar pay aldıkları konusunda net bir fikir sahibi değiliz, çünkü dönemin yazarları genellikle etnik kökene ilişkin bilgi vermezler. Ancak, Gazne’de, Semerkand’da, Rey’de, Tebriz’de, Musul’da, Kahire’de, Konya’da, Sivas’ta, Türk egemenlerinin dünya çapında edebi eserler ısmarladıklarını ve en azından bunları okuyacak kadar okuryazar olmaları gerektiğini söyleyebiliriz.

Sevan Nişanyan

Diglossia: Türkçe ve Farsça

Yaygın varsayımın aksine, insanoğlunun doğal hali tek-dillilik değildir. Dünyadaki insanların sayısal çoğunluğu, işlev ve statü açısından ayrışmış iki veya daha fazla dilin bir arada kullanıldığı toplumlarda yaşarlar. Bireyler küçük yaştan itibaren bu dilleri öğrenerek büyürler; dillerden herhangi birini ‘yabancı dil’ olarak algılamazlar.


Bir dil genellikle evde ve tarlada konuşulan ‘aşağı’ dildir; kadınlarla, çocuklarla ve ailenin – hizmetkâr, evlatlık, besleme, dul kadın gibi – bağımlılarıyla iletişim ortamıdır. Diğeri kamusal alanda, okulda, dini toplantılarda ve toplu oyunlarda kullanılan ‘yüksek’ dildir. Erkekler çoğu zaman aralarında bu dili konuşmayı tercih ederler; onu iyi bilmeyi bir prestij meselesi olarak görürler. Yabancıların bulunduğu ortamlarda aşağı dilin telaffuz edilmesi ‘ayıp’ ya da ‘tuhaf’ sayılır; çoğu zaman utanma ve gülme duygusu uyandırır. Aşağı dili yüksek dilden kelime ve deyimlerle beslemek olağandır; buna karşılık yüksek dile aşağı dilden alıntılar karıştırmak ‘cahillik’ hatta ‘saygısızlık’ sayılır. Yazı faaliyeti doğal olarak yüksek dilde sürdürülür. Aşağı dilde yazı yazmak, iç çamaşırıyla sokağa çıkmak gibi, usul ve erkâna aykırı bir davranıştır; insanlar böyle bir şey yapsalar dahi sözünü etmekten hoşlanmazlar. Aşağı dilin edebiyatı sözlüdür; türkülerde ve masallarda kendini gösterir. Ender olarak, belki ‘ayıp’ fıkralar ya da köylülere has gülünç deyişleri aktarmak, ya da yabancıları ilgilendirmeyen yerel konuları tartışmak için yazıya baş vurulur.


Günümüzde Sahra-altı Afrika ile Güney ve Güneydoğu Asya halklarının ezici çoğunluğu, iki ya da daha çok dilli sistemlerde yaşamaktadır. Çin halkının yarıdan fazlası ulusal dille karşılıklı anlaşmaya izin vermeyen yerel diller konuşur. Yüzlerce yerel dilin konuşulduğu Endonezya’da, ulusal dil küçük bir başkent eliti dışında herkesin ikinci dilidir. Dünyanın en çarpıcı linguistik haritalarından birine sahip olan Dağıstan’da halk 24 civarındaki yerel dile ilaveten, çarşı dili olarak üç bölgesel dilden birini (Avarca, Darğınca ve Lezgice), üst düzey iletişim dili olarak Rusçayı, ve ayrıca bazen Kumık Türkçesini bilir. İsviçre’nin Romanş halkı eğitim ve edebiyat dili olarak Orta çağlardan beri İsviçre Almancasını kullanırlar.
İran halkının yirmi milyona yakın bölümü özel hayatta Azeri Türkçesi konuşurken, kamusal ve ticari hayatta Farsça kullanırlar, Farsça yazarlar ve Fars dilinde zengin bir edebi yaşam sürdürürler. Tebriz ve Urmiye gibi Batı İran kentlerinde Türkçe bilmeyen hemen hiç kimse olmadığı halde, yazılı Türkçenin izine tesadüf edilmez. Bu durum sadece yasal kısıtlamalarla açıklanamaz. Türkçe konuşan halk Farsçayı da kendi anadili olarak algılamakta ve yazılı iletişimi, okullarda talim edilen bu anadili üzerinden sürdürmeyi doğal saymaktadır.


1070 ile 1300 yılları arasında Anadolu’da Türkçe yazılı üretimin olmayışı böyle bir diglossia vakasının yansıması mıdır? Yani mutfaklarında ve hizmetçi odalarında Türkçe konuşan bir toplum, kültürel üretimini Farsça (ve akademik ve dini konularda Arapça) yapmayı mı tercih etmiştir?


Yoksa daha radikal bir ihtimali değerlendirmeliyiz? Anadolu’da Malazgirt’ten sonraki iki yüz yılda gerçekte hangi dilin konuşulduğunu bilmediğimizi itiraf mı etmeliyiz?


Cevabı tahmin ve hissiyatla verilebilecek sorular değildir bunlar. Edebi ve epigrafik kaynaklardaki ipuçlarını didik didik etmek gerekir; yer ve kişi adlarının derinlemesine incelenmesi gerekir; muhtemelen arkeoloji ve genetikten de yardım istemek gerekir. Burada yapabileceğimiz şey sadece doğru soruları sormaktan ibaret.

Sevan Nişanyan

Polyglossia

Şahsen tanık olduğum en aşırı polyglossia vakası Hatay’ın Vakıflı köyü Ermenileri. Kendi aralarında konuştukları Kesap Ermenicesini benim anlamama imkân yok, fiilen ayrı bir dil. Yanısıra “misafir dili” olarak herkes İstanbul Ermenicesi biliyor. Yörenin çarşı pazar ve genel iletişim dili Arapça, Arapçasız yaşamını sürdürmek mümkün değil. Resmi daire ve okul ve televizyon dili Türkçe. Artı, yaşlı kuşak Fransız idaresi altında okulda akıcı Fransızca öğrenmiş.

Jared Diamond’ın The World Until Yesterday’ini defalardır söylüyorum, al oku diye. Orada dünyanın dört yanından örnek verir, ama özellikle Papua Yeni Gine’nin 300 küsur dil konuşan dağlık bölge halkları üzerinde durur. Aşiretler arası evlilik, savaş, müzakere, ticaret, yolculuk gibi konuları berrak ve uyanık bir gözle inceler. Birden fazla dil bilmenin ve ortak bir ticaret diline sahip olmanın önemini daha iyi kavrarsın.



Sevan Nişanyan

Why are some parts of the world rich, and other parts poor?

This “great divergence” is even more intriguing given how relatively recent it is: 500 years ago the west was no richer than the far east, while 1,000 years ago, the Islamic world was more developed than Christian Europe in everything from mathematics to philosophy, engineering to technology, agriculture to medicine; the medieval German nun and writer Hrotsvitha called Islamic Córdoba “the ornament of the world”.

By 1600, however, the Islamic world had fallen behind western Europe, and for centuries the Middle East has been beset by slow growth, persistent poverty and seemingly intractable social problems. North-western Europe, by contrast, became the richest corner of the world, the hub of industrialisation and globalisation. In this sweeping and provocative book, the economic historian Jared Rubin asks how such a dramatic reversal of fortunes came about.

Rubin has no time for those who see the answer in any supposed “backwardness” of the Muslim faith. The successes of medieval Islam alone show that there is nothing against progress in its religious doctrine: “The superiority of the learned man over the devout is like that of the moon over the rest of the stars,” states one of Muhammad’s hadiths. Instead, Rubin argues that differences in the way religion and government interact caused the economic fortunes of Europe and the Middle East to diverge.

The driving motivation of most rulers is not ideology or to do good, but to maintain and strengthen their hold on power: “to propagate their rule”. This requires “coercion” – the ability to enforce power – and, crucially, some form of “legitimacy”. In the medieval world, both Islamic and Christian rulers claimed part of their legitimacy from religious authorities, but after the Reformation, Rubin thinks that European governments had to turn away from religion as a source of political legitimacy.

By getting “religion out of politics”, Europe made space at the political “bargaining table” for economic interests, creating a virtuous cycle of “pro-growth” policy-making. Islamic rulers, by contrast, continued to rely on religious legitimation and economic interests were mostly excluded from politics, leading to governance that focused on the narrow interests of sultans, and the conservative religious and military elites who backed them.

The source of Europe’s success, then, lies in the Reformation, a revolution in ideas and authority spread by what Martin Luther called “God’s highest and ultimate gift of grace”: the printing press. Yet even though printers quickly discovered how to adapt movable type to Arabic lettering, there were almost no presses in the Middle East for nearly 300 years after Gutenberg’s invention. Conservative Islamic clerics did not want the press to undermine their power, and the state – still tied to religion not commerce – had no incentive to overrule them. Not until 1727 did the Ottoman state permit printing in Arabic script, with a decree that the device would finally be “unveiled like a bride and will not again be hidden”. The prohibition was “one of the great missed opportunities of economic and technological history”, a vivid example of the dead hand of religious conservatism.

By contrast, Europe was revolutionised. Rubin argues that the Dutch revolt against Catholic Spain and the English crown’s “search for alternative sources of legitimacy” after breaking with Rome empowered the Dutch and English parliaments: by the 1600s both countries were ruled by parliamentary governments that included economic elites. Their policies – such as promoting trade and protecting property rights – were conducive to broader economic progress. Decoupling religion from politics had created space for “pro-commerce” interests.

Answering long-term questions requires both Rubin’s big picture macro-history and his awareness that even small events can set history’s direction and create “path dependencies”. But zoom out too far and the big picture can blur. Many developments affected who got a seat at the table, from changes in wealth generation to the impact of imperialism, and there was a lot more to English and Dutch success than institutional change, not least innovation in science and technology. Most important, Europe’s long reformations were more a maze than a path. As Rubin notes, “getting religion (mostly) out of politics took centuries” – centuries of radical social upheaval and destructive warfare. He argues persuasively for the importance of both religion and secularisation in economic history, but religious change affected not just politics but culture and ideas.

Early in the 20th century, Max Weber noted that many regions that had done well economically were Protestant, while some Catholic regions lagged behind. Rubin thinks Weber’s explanation – a Protestant “spirit of capitalism” – was unquestionably wrong, but that the pattern he spotted was correct. Not all recent economic analyses agree that Protestant cities did better than Catholic ones, but one Catholic region that certainly did lag behind was Spain. Early modern Europe’s first superpower grew persistently slowly after the 16th century, and Rubin shows that poor governance from a Spanish crown that ignored the country’s pro-commercial interests was often to blame. Imperial overreach, overreliance on colonial treasure, and myopic policymaking all inhibited development.

But were Spain’s struggles really due to the continued power of religion? The Spanish inquisition was not purely, as Rubin characterises it, a “costly” concession to the church in return for legitimation, but a state institution of social control; and Spanish kings did not involve themselves in endless European warfare purely to “protect the church’s interests”. State and religious interests were not so easily separable, and Spain had other problems too, including a regional fragmentation that lingers today.

In the Middle East the powers of state and religion were fused by Ottoman sultans intent on legitimising their rule and expansion through Islam. Unity that had been a medieval advantage became an early modern hindrance: with no political need to negotiate with economic interests, the Ottomans failed to pursue modernising reforms in finance, currency and law. It was not until the 19th century, with the region far behind the west, that liberal reform came, and its advance was swiftly checked by authoritarianism, religious conservatism and colonialism.

Via Guardian

İslam Alemi ve İngiliz Misyonerler

“Siz Türkler Avrupa’yı yeni görmeye ve tanımaya başladınız. Avrupa’nın iki penceresi vardır: Birincisi ve pek büyük olanı, sefahet, sefalet ve israf penceresidir. Sakın Avrupa’ya bu pencereden bakmayın. Pişman ve perişan olursunuz. Diğer pencere ise, ilim, ticaret, ziraat ve sanayi penceresidir. Ancak, bu pencere çok küçüktür. Onu bulmak için iyice aramak gerekir. Bu pencereyi bulmaya ve Avrupa’ya buradan bakmaya çalışınız. Avrupa zihniyetini iyi tanırsanız mutlu olursunuz. Avrupa’nın huylarını ve âdetlerini incelemeden, tetkik etmeden kabul ederseniz yanarsınız. Çünkü sizi ahlaksızlaştırır. Ahlakı bozulmuş bir milletin ise geleceği yoktur. Avrupa adetlerinin iyi taraflarını, size faydalı kısımlarını; adetlerinizi ve ırkınızın yapısını bozmaması şartıyla kopya ediniz ki Avrupalılarla uyuşasınız. İç işlerinizin idaresi ve hareket tarzınıza gelince: İftihar ettiğiniz, övündüğünüz tarihiniz sizin ne şekilde yolsuz hareketlere kalkıştığınızı, karanlık yollara saptığınızı gösteriyor.

1734 senesinden bu yana bütün gerileme belirtileri görülmeye başladı. Asıl Türkler pek namuslu bir millettirler. Bilhassa zanaatla, sanatsal mesleklerle meşgul olanlar, pek olgun ve haysiyet sahibi insanlardır. İmrenilecek bir bağlılık ile itaat, samimiyet ve yararlıklar göstererek diğer unsurlardan ayrılırlar. Fakat sizler yani Kayı Hanı ve Selçuk Türklerinin arta kalanlarıyla Rumdan dönme yeniçerilerin birleşmesinden meydana gelen muhtelif Türkler, Türklüğe has her türlü ahlakî faziletleri tabiaten terke –suçu kimseye atmayınız- ve kendi kendinizin sonunu getirmeye, niyet etmişsiniz gibi geliyor. Daima “Hâkimiyet Galip Olanındır!” düsturuna uyuyorsunuz. Hakkı aramazsınız. Bilhassa her şeye esas olan lisanınızı bile bir türlü düzeltemediniz. Doğru dürüst imlanız yoktur. Daha doğrusu yazılan kelimatı sesli okutacak bir alfabeniz yoktur (Sokra) yazarsınız (sonra) okursunuz; (üstübec) dersiniz (istifindac) yazarsınız; (Baka) yazarsınız, (bana) okursunuz; Bu nasıl şeydir? Gerçi bizim lisanımızda da bu gibi bazı uygunsuzluklar vardır. Fakat sizinkine nisbetle azdır. Aydınlarınızın yazdıkları eserler anlaşılır değildir ve belirsizlik taşımaktadır. Arapça, Farsça bilmeyenler yazılmış kitaplarınızdan hiçbirini anlayamazlar. Osmanlı Türkçesi’nin en belagatlısı İstanbul lisanıdır diyorlar; İstanbul’da okuma yazma bildiği ve kendi dili olan Türkçe’yi pek güzel konuştuğu halde yine yazılan eserleri doğru dürüst okuyamayanlar ve manasını anlayamayanlar pek çoktur. Köylüleriniz ise kara cahillerdir. Diğer ırklardan olan halkınıza Türkçeyi bir türlü öğretemiyorsunuz; hâlbuki milletin çoğunluğunu köylüler teşkil ediyorlar. İlkokul eğitimine hiç önem vermiyorsunuz; iyi biliniz ki ilk temel bilgiler, ilkokuldan alınır. Yüksekokulların önemi ise ikinci derecede kalır. İşte bu sebepten dolayı Türkiye’de ilerleme olamıyor. Türkiye gelişime doğru bir adım atamıyor. Hatta Doğu Türkleri: “Osmanlı Türkleri Türkçe bilmezler” diyorlar.

Osmanlı Devleti’nin resmî dini İslam ve resmî dili Türkçe olduğu hiç bir vakit gözden uzak tutulmamalıydı ve aşamalı olarak okullarda doğal örgütlenme yoluyla İslam şeriatı gibi öğretilmeliydi. Ancak bunu yapmadınız ve hala da yapamıyorsunuz. Camilerle mescitler ve Hac ibadeti vesilesiyle Mekke ve Medine’de bir araya gelme güzel bir vasıtadır ama değerini bilmiyorsunuz. Peygamberinizin gayet zeki bir diplomat olduğu size bildirildiği emirlerle sabittir, üzülerek belirteyim ki anlamıyorsunuz. Giyim tarzınızı da bir türlü düzenleyemediniz. Türkiye büyük birkaç inkılâp görmelidir. İnkılâplar öncelikle eğitsel sonra ahlakî ve dinî en sonra da idarî olmalıdır. Bu sıra bozulursa düzen ve ilerleme sağlanamaz. Karga sürüsü gibi düzensiz gidiş yakanızı bırakmaz. Rahat olamazsınız, merhum Sultan Mahmud bunca arzularına rağmen gölgelikli şapkayı kabul ettiremedi. Bu bir cahilane bir tutuculuktur. Bütün vücudunuzu Avrupalı şeklinde örtüyorsunuz da şapkanızı benzetmekten çekiniyorsunuz. Gölgelikli şapkaları Avrupalılar Araplardan aldılar ki başa ve göze pek faydalıdır. Avrupa elbisesi ise zararlıdır. Sizin şalvarlarınız bizim pantolonlardan daha çok sağlıklıdır. Sağlığa zararlı olanları kabulde tereddüt etmiyorsunuz; sağlığa faydalı olanları reddediyorsunuz. Bu ne haldir? Ülkeniz bir harabeye dönmüştür; arazisi bomboştur. Ziraat yok, ticaret yok, hiçbir şey yoktur. Doğu illerinizde halk köstebek gibi yeraltında yaşıyor. Onları bile yeryüzüne çıkarıp bir insan gibi yaşatamadınız. Gidip de oralarda insanların hayvanlarla yeraltında ve bir ahırda beraberce nasıl yaşadıklarını görmek gerekir. Her şeyden mahrum çaresiz adamlara merhamet etmediniz. Anayasanızda bir kanun var ki o da “Millette kabiliyet olmazsa hükümet o milletin önüne düşer ve ona ne yapacağını öğretir” der. Bunu ne vakit yaptınız? Selçuklu Türkleri sizden daha medeniydiler. Onların bıraktıkları medeniyet eserlerini kökten yıktınız. Amasya, Sivas ve Konya’da görülen Selçukî medeniyeti harabeleri insanları derinden etkiliyor. Siz Sebatay’ı, Cengiz, Hülagu ve Timurlenk’i taklit ediyorsunuz. Bu haliniz ne zamana kadar devam edecektir? Hâlbuki halis Türk milleti buna mânidir.”

**
“... misyonerler bu anlattığım şekilde yetiştiriliyor. Hindistan’da, Çin’de, Belucistan’da, hatta o çetin Afganistan’da, Afrika, Amerika, Avustralya’da ve bu ülkelerin en ücra köşelerinde, adalarda kısacası dünyanın her yerinde, bizim gibi yetiştirilmiş, oraların inançlarını, örf ve adetlerini, kurallarını görüp, öğrenmiş hatta uzmanlaşmış şahıslar var. Bunların bir araya gelmesiyle Misyon Cemiyeti oluşuyor. Misyon Cemiyeti’nin görevi dışarıdan, Protestanlığı yaymakmış gibi görünür. Ancak, asıl gizli görevi, İngiliz siyasetini ve çıkarlarını korumak için araştırmalarda bulunmak ve İngiliz propagandası yapmaktır.

Mustafa Efendi, şunu çok iyi bilmelisin ki, ne bir insan ne de bir iktidar, durumunu, gücünü bilmediği bir bölgede; ahlakını, adet ve geleneklerini bilmediği bir kavim veya kabile arasında uzun süre kalamaz. Körü körüne istila edilen yerde fazla kalınamadığına dair, tarihte pek çok örnek vardır. İngiltere, hâkimiyeti altındaki bölgeleri çok iyi bildiği gibi, istila etmeyi düşündüğü bölgeler hakkında da önceden epeyce bilgi toplar, daha sonra, siyasî vasıtalarla alt yapıyı hazırlar. Sonra, bir gün aniden o bölgeyi istila eder. İstila ettiği bölgeye girdiği zaman, yabancı bir ülkenin toprağına değil de, sanki kendi ülkesinin arazisine giriyormuş gibi girer. Sizin, Hazreti Muhammed’in de, kendi dönemindeki civar kabile ve iktidarlar hakkında enine boyuna bilgi edinmekten geri kalmadığını çok iyi bilmeniz gerekir. Hatırlarsanız, Hudeybiye Barışı’nın devam ettiği on günlük dönemde  Mekke’ye; Bedir Savaşı öncesinde de Şam’a, Huza’a Kabilesine mensup kâşifler göndermişti. Bu şekilde hareket etmek Müslümanlar için çok faydalı sonuçlar getiriyordu, fakat her nedense daha sonraki dönemlerde bu hassasiyet gösterilmedi. 

Ancak, İngilizler faydalı şeyleri hiçbir zaman ihmal etmezler ve ayrım gözetmeksizin, gelmiş geçmiş bütün büyük adamların vasiyetlerini de yerine getirirler. İngilizler soğukkanlı bir millettir. Kendilerinden başkasını beğenmezler. Her işlerini, daha önceden uzun uzadıya planlanmış bir program çerçevesinde yaparlar, başarılı olurlar ya da olamazlar, bu konuda bir şey söyleyemem. Ama şundan emin ol ki, yüz yıl sonra yapılması planlanan bir işin hazırlıkları bugünden tamamlanmıştır.”

 **
“Her sınıfın dereceleri vardır. Bu dereceleri aşamayanlar bir üst sınıfa geçemezler. Misyonerlikte kıdemle beraber hizmetin en iyisi, fedakârlık ve görevde başarılı olmak göz önünde bulundurularak terfiler gerçekleştirilir ve sınıflar da buna göre ayrılır. Misyonerlerin her sınıfının maaşları ve ayrıca da özel ödenekleri vardır. Bankalarda her misyonerin kendi adına havale edilen paraları mevcuttur. İstedikleri kadar alabilirler. Fakat bu parayı amaçları doğrultusunda sarf ederler. Şimdiye kadar bir misyonerin bu paralarla kötü bir işe bulaştığı işitilmemiştir. Vazife uğrunda hayatını kaybeden misyonerlerin ailelerini İngiltere hükümeti ölünceye kadar mesut ve bahtiyar olarak yaşatmaya ve çocuklarını okutup iş ve güç sahibi etmeye mecburdur. Bir misyonerin kendisine verilen görevde amacına ulaşmaktan başka hiçbir düşüncesi yoktur. Misyonerlerin bir kısmı farmasondurlar.”

Kaybedenlerin İsyanı

 
“Türkçede asıl tartışma konusu olan alıntılar yukarıda saydığım üç kategoriye (ithal ürün, yabancı kültür simgeleri, teknik terminoloji) girenler değil. Bir de sınıf faktörü var.

Hemen her toplumda, belli dönemlerde, belli bir yabancı bir dili bilmek ve kullanmak sosyal bir statü simgesi olmuş. Örneğin İngiltere’de Fransızca ve Latince uzun süre bu işlevi yüklenmişler. Tamamen işlevsel Anglosakson kelimeleri varken, yanısıra daha şık, daha ‘kültürlü’ durduğu için Fransızca ve Latince sözcükler benimsenmiş. Shit yerine excrement demek kibarlığın gereği sayılmış. Şatonun çiftliğinde cow, pig ve sheep rahatça dolaşırken, kesilip sofraya geldiklerinde Fransız sosuyla terbiye edilip beef, pork ve mutton adını almışlar. 

Türkiye’de 800 yıl boyunca Arapça ve Farsça, sonra 1830’lardan 1950’lere kadar 120 yıl Fransızca statü dilleri olmuşlar. Bu dilleri bilmek ve kullanmak, kültürlü sayılmanın vazgeçilmez koşulu yerine geçmiş. Bu dilleri bilmeyenler ve bildiğini kanıtlayamayanlar ‘kıro’ zümresine layık görülmüşler. Cumhuriyetin ilk yıllarında Arapça ve Farsça sözcükleri dilden ayıklama kararı verilince, sosyal ve sınıfsal alışkanlıklar emirle kolay değişmediğinden, yeni icat edilen “öz” Türkçe de avam kesiminin bilmediği bir seçkinler dili olmaya yüz tutmuş. Öz Türkçe macerası 1980’lerde çökünce bu kez İngilizce, Türkçenin sınıfsal referans dili olarak öne çıkmış bulunuyor. 

Prestij dilinin ufacık bir dokundurması bazen iki sınıf, iki statü, iki dünya arasındaki farkı inanılmaz bir netlikle ifade etmeye yetiyor. Çarpıcı bir örnek: eskici ile Eskidji arasındaki fark. Birincisi ne kadar sefil, bitli ve alaturka ise ikincisi o kadar cool. Çünkü İngilizce değmiş.

Osmaniye valisinin İngilizce kelimeleri yasaklaması da bence ilk bakışta gözüktüğü kadar anlamsız bir davranış değil. Belki doğru olarak algılanan bir sınıfsal tehdidin reaksiyonu: kaybedenlerin isyanı!
 ”

Türkçe ve Arapça

“12. yüzyıldan 19. yüzyıl sonuna dek Türk dili Arapça ile büyük bir aşk yaşamış. Arapçadan Türkçe yazı diline on bini aşkın kelime aktarılmış. Bu kelimelerden yaklaşık üç bini halen Türkçe'de kullanılıyor.

Bu aşkın asıl nedeni muhakkak ki din. Ama ikinci bir nedeni de bence gözden kaçırmamak gerekiyor. Arapça, olağanüstü denecek ölçüde güzel bir dil. İnsan aklının başyapıtlarından biri sayılması gereken, adeta matematiksel bir yapısı ve muazzam bir şiirselliği var. Kelime hazinesi inanılmayacak ölçüde zengin. Özellikle soyut kavramları ve rafine nüansları ifade etmek konusunda son derece kıvrak. Felsefe ve hukuk alanlarında Almanca ve İngilizce gibi büyük kültür dilleriyle rahatlıkla boy ölçüşecek bir zenginlik, berraklık ve esnekliğe sahip. Bu nedenle Arapçanın Türkçe üzerindeki etkisinden şikayet edenleri ben pek fazla ciddiye alamıyorum. Ya Arapça bilmiyorlar, ya da milliyetçilik afyonunu biraz fazlaca yutmuşlar.

Daha ileri giderek, Türkçeyi iyi bilmek ve iyi kullanmak için Arapça öğrenmenin gerekli olduğuna inanıyorum. Arapça bilmeyen birinin Türkçeyi alacakaranlıkta el yordamıyla yol bulmaya çalışır gibi konuşacağını düşünüyorum. Bu düşünceyle üniversite öğrencisi olduğum yıllarda Arapça öğrendim. Türkçenin etimolojisi ile ciddi olarak ilgilenmeme yol açan olay da sanırım bu oldu.”